Wolven Naya en August in Bosland

Wolf - Wild van BoslandBosland staat bij velen bekend als het grootste avonturenbos van Vlaanderen. De reden waarom dit gebied de mensen zo sterk aanspreekt, is de grote hoeveelheid aan natuur. Het is een plaats waar iedereen op verschillende manieren kan genieten van de natuur: al fietsend, al wandelend, al spelend, enz. Bosland is zeer uitgestrekt met een grote variatie aan landschappen en natuurtypes. Dit zorgt er dan ook voor dat vele bijzondere dieren- en plantensoorten er hun thuis vinden.

Gui Winters is binnen het Agentschap voor Natuur en Bos de regiobeheerder van het gebied: “De uitgestrekte natuur die we in Bosland zien, is zeldzaam in Vlaanderen. Als agentschap proberen we deze natuurwaarden zoveel mogelijk te herstellen, te beheren en te verbinden met mekaar. Dit doen we op eigen terreinen, alsook in samenwerking met andere partners, zoals de Boslandgemeenten, Defensie en natuurverenigingen. Het is fijn om te zien dat alsmaar meer diersoorten naar Bosland komen en dat de investeringen dus hun vruchten beginnen af te werpen.”

De voorgaande jaren zijn er verschillende kleinere soorten opgedoken. Lentevuurspin en veldparelmoervlinder zijn hier mooie voorbeelden van. Het is zelfs zo dat de veldparelmoervlinder vanuit Bosland andere streken is gaan verkennen en ondertussen op veel meer plaatsen voorkomt. Maar ook grotere soorten beginnen de weidse natuur van Bosland te ontdekken. De bever maakt dammen in de natte beekvalleien, de boommarter houdt zich op in de structuurrijke bossen, de iconische raaf vliegt over het Boslands landschap, enz.


Wolven in Bosland

Wolf in BoslandVeel mensen zijn bang van de wolf, maar dat is niet nodig: een wolf is eigenlijk bang van de mens. Hij is een vleeseter: in de natuur eet hij het liefst reeën en everzwijnen. Soms doodt hij ook een schaap van een boer. Als dat gebeurt, krijgen de boeren een vergoeding. De overheid betaalt geld aan de boeren voor het schaap.


Hoe kan je een wolf herkennen?

Een wolf is heel dichte familie van onze hond, het is bijna dezelfde diersoort.

  • Driehoekige oren die recht staan. Een wolf heeft haar in zijn oren.
  • Lichte ogen, beige-geel
  • Snuit lang en bleek
  • Grijze tot bruine vacht, beetje roodachtig rond de oren
  • Dikke behaarde staart, vaak met zwarte punt. De staart is niet naar boven gekruld maar hangt naar beneden.

De woonplaats van Naya en August


De aankomst van wolvin Naya

Bron: INBO

Met de uitbreidende wolvenpopulaties in onze buurlanden (in het bijzonder in Duitsland) was het al langer duidelijk dat we ook in Vlaanderen te maken zouden krijgen met wolven op zoek naar een nieuw leefgebied. Dat wolven honderden kilometers kunnen afleggen in hun zoektocht naar een nieuw leefgebied is voor eenieder die wat vertrouwd is met de ecologie van dit grote roofdier bekend. Toch waren er de voorbije jaren in Vlaanderen slechts enkele, moeilijk verifieerbare meldingen van zichtwaarnemingen - al dan niet vergezeld van onduidelijk beeldmateriaal waaruit niet met zekerheid kon worden opgemaakt of het een wolfshond dan wel een wolf betrof.

Daar kwam begin 2018 verandering in toen onze Duitse collega Norman Stier van de Technische Universiteit Dresden ons op de hoogte bracht dat een door hem in Duitsland gezenderde wolvin op 3 januari 2018 Vlaams grondgebied betrad. Deze wolvin werd in oktober 2016 gevangen als pup van een half jaar oud en uitgerust met een halsbandzender met GPS op de Lübtheener Heide, in de Duitse deelstaat Mecklenburg-Vorpommern. Ze kreeg daar de naam Naya mee.

Pootafdruk wolf Naya in BoslandNadat Naya in het voorjaar van 2017 zich al aan een eerste uitstap buiten het ouderlijke territorium had gewaagd, vertrok ze definitief op zoek naar eigen leefgebied op 23 oktober 2017. Na een aanvankelijk zuidelijk koers, zette ze al snel koers richting westen en na enkele tussenstops in de Duitse deelstaat Nedersaksen wandelde ze op 18 december Nederland binnen. Eénmaal in Nederland zette ze al snel opnieuw koers richting zuiden en dwarste ze de provincies Overijssel, Drenthe, Gelderland, Brabant en Limburg om op 3 januari Limburg binnen te wandelen.

Op 5 januari betrad Naya voor het eerst haar huidige ‘home range’ (leefgebied): de bossen, natuurgebieden, militaire domeinen maar ook landbouwgronden van de gemeenten Lommel, Overpelt, Hechtel-Eksel, Leopoldsburg, Beringen, Heusden-Zolder, Houthalen-Helchteren, Meeuwen-Gruitrode en Peer. Begin januari was de verwachting nog dat Naya net zoals in Nederland slechts op doorreis was. Op 20 januari werden vier schapen het slachtoffer van een wolvenaanval in Meerhout (provincie Antwerpen). Dat dit het werk was van Naya werd al snel bevestigd door de GPS data en nadien door genetische analyse van stalen genomen op de bijtwonden.

Na enkele weken werd echter duidelijk dat Naya het naar haar zin had in Limburg en dat ze zich best wel eens definitief zou kunnen vestigen. Naya doodde in de nacht van 20 op 21 maart nog één schaap bij een particulier in Leopoldsburg. Daarna werden er voor zover wij weten tot in augustus 2018 geen schapen meer aangevallen. Naya leidde een discreet bestaan in haar nieuwe home range, waar met reeën, everzwijnen, hazen en konijnen veel wilde prooien aanwezig zijn.


Roger: het eerste wolven-verkeersslachtoffer in Vlaanderen

Bron: INBO

Wolf Roger - INBOOp 10 maart 2018 werden in Bree en Rotem dode schapen aangetroffen die het slachtoffer waren van een wolvenaanval, nadat er sinds 8 maart via het particuliere wolvenmeldpunt van Landschap vzw zichtwaarnemingen van een wolf gemeld werden in de regio. Op 11 maart werd het Natuurhulpcentrum van Opglabbeek opgeroepen om een dode wolf langs de Neeroeterenstraat in Opoeteren op te halen: een verkeersslachtoffer.

De autopsie in de INBO-vestiging in Geraardsbergen bracht aan het licht dat dit een jong dier was. Bij een eerste beoordeling vielen de nog bijzonder scherpe snijtanden op: duidelijk een jonge wolf. Om zekerheid te verkrijgen werd een RX van de hoektanden genomen; de grote pulpaholtes duidden op een dier dat minder dan één jaar oud is, dus ca. 10 maanden oud. Deze wolf had dus vroeg zijn geboorteroedel verlaten. De meeste wolven verlaten de roedel waarin ze geboren zijn als ze tussen 11 en 24 maanden oud zijn, hoewel dit al vanaf een leeftijd van vijf maanden mogelijk is (Mech & Boitani, 2003).

Genetisch onderzoek toonde aan dat de schapen in Bree en Rotem gedood werden door dezelfde wolf die op 11 maart werd ingezameld als verkeerslachtoffer: wolf GW913. Omdat namen nu eenmaal gemakkelijker te onthouden zijn dan de codes van individuen die gebruikt worden in de Europese genendatabank gaven we dit exemplaar postuum de naam Roger mee. Door de goede internationale samenwerking binnen het Wolf Consortium weten we dat Roger geboren werd in de Barnstorf roedel in de Duitse deelstaat Nedersaksen. Voor  hij Vlaanderen binnenliep liet hij ook zijn DNA achter op enkele schapenkadavers in Nederlands Limburg. Na de autopsie werd Roger opgezet in opdracht van het INBO, de opgezette wolf zal in de toekomst uitgeleend worden om tentoongesteld te worden.


Wolvenonderzoek door INBO

Bron: INBO

CEWOLF logoHet Instituut Natuur- en Bosonderzoek, kortweg INBO, werd in 2018 ingeschakeld in het CE (Central European) Wolf Consortium, dat bestaat uit verschillende wetenschappelijke organisaties uit Duitsland, Polen, Nederland en Denemarken die informatie rond populatiegenetica van wolven uitwisselen. Het INBO beschikt dankzij een goed uitgerust genetisch labo over de nodige knowhow om genetische stalen van wolf zelf te extraheren en te analyseren. De uitwisseling van genetische data met andere labo’s laat toe dat individuen grensoverschrijdend kunnen worden geïdentificeerd, waardoor de verspreiding en de ontwikkeling van de Europese wolvenpopulatie van nabij kan worden gevolgd. Genetische stalen worden vooral verzameld bij schade aan vee (vooral schapen), of bij de vondst van een dode wolf. Ook haren en verse uitwerpselen kunnen dienen als genetisch staal.

Het systematisch verzamelen en beoordelen van toevallige waarnemingen geldt als een passieve monitoring. Toevallige waarnemingen (zichtwaarnemingen, sporen of prooiresten) kunnen gemeld worden aan INBO. Naast deze passieve monitoring worden de gevestigde wolven sinds deze zomer door ons actief gemonitord aan de hand van cameravallen en zal er ook onderzoek opgestart worden naar de voedselkeuze, het gedrag en het terreingebruik van wolven binnen de specifieke Vlaamse context. Aanvullend zijn er ook vele vrijwilligers die cameravallen gebruiken in de ruime regio (Noord Limburg en Noord Antwerpen). Integratie van cameravalresultaten van onze camera’s met deze van vrijwilligers kan interessante informatie opleveren.

Een mooi voorbeeld is het filmpje van Naya hieronder dat vrijwilliger Thomas Eerdekens kon maken in een reservaat van Natuurpunt, binnen de home range van Naya. Diezelfde dag heeft INBO opnames gemaakt van Naya en August op andere plaatsen.


Wolvenplan

Bron: INBO

Wolvenplan VlaanderenOm Vlaanderen te helpen leren samenleven met wolven werd in 2018, in opdracht van de minister, een Wolvenplan opgemaakt door het Agentschap Natuur en Bos en het INBO.

Dit plan behelst diverse aspecten rond beleid en wetgeving, schaderegelingen, bescherming en instandhouding, wetenschappelijk onderzoek maar ook preventie en sensibilisering.

Het document stippelt een aantal acties uit die de komende jaren zullen worden geïmplementeerd in samenspraak met diverse stakeholders, waaronder de natuur- landbouw- en jachtsector. Omwille van de zeer specifieke Vlaamse context (bevolkingsdichtheid, versnippering, infrastructuren, verweving landbouw-natuur, bestaande natuuroppervlakte,…) zijn er nog veel open vragen die we nog niet kunnen beantwoorden op basis van de huidige ervaringen in buurlanden.

De antwoorden op deze vragen zullen de komende jaren gaandeweg wellicht een stuk duidelijker worden. Het wolvenplan is dan ook geen statisch maar een dynamisch document.

Download en bekijk het wolvenplan hier.


Wolf August komt aan in Bosland

Bron: INBO

Wolvin Naya door Jana RoosToen in het voorjaar gaandeweg duidelijk werd dat Naya zich ging vestigen in Limburg, besloten we al in april om actief in de home range van Naya de aanwezigheid van mogelijk meerdere wolven te monitoren aan de hand van camera’s en sporenonderzoek. Ondertussen bleken er ook algauw allerhande speculaties en geruchten de ronde te doen over de aanwezigheid van meer dan één wolf in het gebied. Na de nodige administratieve procedures konden we, dankzij de welwillende bereidheid en enthousiaste interesse vanwege de militaire overheden en de ondersteuning van de terreinbeheerders van het ANB van start gaan met de monitoring in juli.

In augustus 2018 - een  eerste reeks camera’s stonden er al een paar weken maar moesten nog voor het eerst worden uitgelezen - werden plots meerdere schapen gedood op het militair domein kamp van Beverlo, midden de home range van Naya. Dit was op zich een opvallend gegeven omdat deze schapen - die zich bevonden binnen een raster onder elektrische stroom - door Naya voorheen ongemoeid werden gelaten. Tussen eind maart en begin augustus werd er, voor zover wij weten, geen enkel schaap meer gedood door Naya.

Binnen de korte periode van 4 tot 17 augustus registreerden we niet minder dan zes aanvallen op schapen, waarbij in totaal elf dieren werden gedood. Zes schapen behoorden tot een kudde die door het ANB wordt ingezet voor heidebegrazing. Deze dieren zaten weliswaar binnen een raster onder stroom, maar door de lage bodemvochtigheid ten gevolge van de aanhoudende droogte was de elektrische spanning kennelijk te laag om nog een voldoende afwerend effect te hebben. De plotse aanvallen op schapen die voorheen ongemoeid werden gelaten, het vraatbeeld en andere aanwijzingen deden vermoeden dat er net een tweede wolf was aangekomen in het gebied.

Dit werd snel bevestigd toen we half augustus voor het eerst de camera’s uitlazen. In de nacht van 2 op 3 augustus werden voor het eerst twee wolven samen op camera vastgelegd. Op andere beelden van augustus zagen we duidelijk een mannelijke wolf, soms alleen, soms samen met Naya. Genetische analyse van de stalen genomen op de kadavers bevestigde de aanwezigheid van een tweede, mannelijke wolf.

Door de goede internationale samenwerking binnen het Europees Wolf Consortium konden we al snel kennis maken met de route die deze wolf vanaf het noorden van Duitsland had afgelegd. Het genetisch materiaal van deze mannelijke wolf GW979 werd immers begin juni 2018 voor het eerst vastgesteld op schapen gedood in het Noord-Duitse dorpje Norden, aan de kust van de Waddenzee in de deelstaat Nedersaksen. GW979 werd vanaf dan de referentie voor deze wolf in de Europese genendatabank, en liet vervolgens op verschillende plaatsen in Nederland zijn DNA achter op gedode schapen in Friesland (20 en 22 juni), Flevoland (5 juli) en Gelderland (10 juli).

Omdat GW979 begin augustus voor het eerst werd vastgesteld in de home range van Naya, besloot het INBO samen met de boswachters van ANB deze wolf de naam August te geven. De precieze herkomst van dit dier - uit welke roedel afkomstig - is evenwel (nog) niet geweten.

 


Verwijderen van de halsband van Naya

Bron: INBO

Norman StierSinds einde juli was de batterij van de GPS-module in de halsbandzender van Naya leeg en werden geen data meer doorgestuurd. In september 2018 kreeg men daarom bezoek van de Duitse wetenschapper Norman Stier om samen de zender te recupereren.

Zo kan Naya voortaan zonder halsband door het leven en kan er nog extra data uit de GPS-zender worden gehaald. Zo’n halsband kan met afstandsbediening losgeklikt worden vanop ca. 200 meter. Als er geen GPS-data meer wordt doorgestuurd, kan het dier nog op het terrein worden gelokaliseerd en benaderd via een ingebouwde VHF-zender.

Met behulp van een klassieke ontvanger en richtantenne konden we de positie van Naya vlot bepalen, haar vervolgens voldoende dicht benaderen (ze had haar dagrustplaats in dicht struweel) en dan via de afstandsbediening de halsband losklikken.


Voorzorgsmaatregelen voor wolven

Wolven in Bosland - VoorzorgsmaatregelenOp basis van een oriënterende verkenning in de streek stelt het INBO vast dat, bijna één jaar na de komst van de eerste wolf in Noord-Limburg, er nog maar heel weinig mensen afdoende maatregelen hebben genomen om hun vee te beschermen tegen wolvenaanvallen. Zelfs midden in de home range van Naya en August blijken er actueel nog tal van plaatsen te zijn waar de wolven heel gemakkelijk opnieuw zouden kunnen toeslaan. Vanuit deze vaststelling is het toch wel opmerkelijk hoe weinig schapen er nog maar werden aangevallen.

Mogelijk hebben de wolven meteen voldoende negatieve ervaringen opgedaan tijdens een poging om schapen aan te vallen. Zo zijn de dieren die door het ANB ingezet worden om de heide in kamp Beverlo te begrazen intussen goed beveiligd en is de stroomsterkte opnieuw voldoende. Toch kunnen er snel nieuwe aanvallen komen als de wolven merken dat schapen elders wel zonder problemen te bemachtigen zijn.

Om te vermijden dat deze wolven de gewoonte ontwikkelen om vee aan te vallen is het van het grootste belang dat eigenaars van schapen en geiten in Noord-Limburg en het noordoosten van de provincie Antwerpen nu de nodige voorzorgsmaatregelen nemen.


Een wolvenroedel in Bosland?

Als Naya en August niets zal overkomen, is de kans groot dat we in het voorjaar van 2019 een nest opgroeiende wolvenjongen (gemiddeld worden 5-6 pups per worp geboren) hebben in Vlaanderen - en daarmee vervolgens ook een roedel…

>>> Hou daarom onze Bosland agenda goed in te gaten om te leren welke initiatieven Bosland neemt in 2019.


Interessante links

Foto's

Ernesto Zvar, Theo Geuens, INBO, ANB